การร่วมลงทุนทางธุรกิจ (Joint Venture) เป็นรูปแบบความร่วมมือที่ได้รับความนิยมอย่างแพร่หลาย โดยเฉพาะในกรณีที่นักลงทุนต่างชาติประสงค์จะดำเนินธุรกิจในประเทศไทยร่วมกับพันธมิตรในประเทศ ทั้งนี้แม้ว่าสัดส่วนการถือหุ้นจะเป็นปัจจัยสำคัญที่กำหนดผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจของคู่สัญญา แต่โครงสร้างการกำกับดูแลกิจการ (Corporate Governance Structure) ของบริษัทที่จัดตั้งขึ้นก็มีความสำคัญไม่ยิ่งหย่อนไปกว่ากัน

หนึ่งในกลไกทางกฎหมายที่ใช้กันอย่างแพร่หลายในสัญญาร่วมลงทุนและสัญญาผู้ถือหุ้น คือแนวคิดเรื่อง “Reserved Matters” หรือ “รายการสงวนสิทธิ์” ซึ่งหมายถึงเรื่องสำคัญบางประการของบริษัทที่ไม่สามารถตัดสินใจได้โดยคณะกรรมการบริษัทหรือผู้ถือหุ้นเสียงข้างมากแต่เพียงฝ่ายเดียว หากแต่จะต้องได้รับความเห็นชอบจากผู้ถือหุ้นตามเงื่อนไขที่กำหนดไว้ในสัญญา

กลไกดังกล่าวมีบทบาทสำคัญในการสร้างสมดุลระหว่างผู้ร่วมลงทุน และช่วยป้องกันไม่ให้ฝ่ายหนึ่งฝ่ายใดสามารถใช้อำนาจในการบริหารกิจการในลักษณะที่อาจกระทบต่อสิทธิหรือผลประโยชน์ของอีกฝ่ายหนึ่ง

ความหมายของ Reserved Matters (“รายการสงวนสิทธิ์”)

Reserved Matters หมายถึง เรื่องสำคัญของบริษัทที่คู่สัญญาตกลงกันว่าจะต้องได้รับความเห็นชอบเป็นพิเศษจากผู้ถือหุ้น หรือผู้ถือหุ้นบางราย ก่อนที่บริษัทจะสามารถดำเนินการในเรื่องดังกล่าวได้

โดยทั่วไป Reserved Matters จะถูกกำหนดไว้ใน สัญญาผู้ถือหุ้น (Shareholders’ Agreement) หรือ สัญญาร่วมลงทุน (Joint Venture Agreement) เพื่อกำหนดขอบเขตของอำนาจในการตัดสินใจของคณะกรรมการบริษัทและผู้ถือหุ้น

ในทางปฏิบัติ กลไกนี้มักถูกใช้เป็น เครื่องมือคุ้มครองผู้ถือหุ้นส่วนน้อย (Minority Protection Mechanism) เพื่อป้องกันไม่ให้ผู้ถือหุ้นเสียงข้างมากสามารถดำเนินการในเรื่องสำคัญที่อาจส่งผลกระทบต่อโครงสร้างการถือหุ้น ทิศทางธุรกิจ หรือมูลค่าการลงทุนของบริษัทโดยลำพังโดยไม่อาศัยสิทธิของผู้ถือหุ้นฝ่ายข้างน้อย

กรอบกฎหมายภายใต้กฎหมายไทย

ภายใต้ ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ การบริหารกิจการของบริษัทจำกัดโดยทั่วไปอยู่ภายใต้อำนาจของ คณะกรรมการบริษัท ในขณะที่เรื่องสำคัญบางประการ เช่น การแก้ไขข้อบังคับบริษัท การเพิ่มหรือลดทุน หรือการเลิกบริษัท จะต้องได้รับมติจาก ที่ประชุมผู้ถือหุ้น

อย่างไรก็ตาม กฎหมายไทยเปิดโอกาสให้ผู้ถือหุ้นสามารถกำหนดเงื่อนไขเพิ่มเติมเกี่ยวกับการกำกับดูแลกิจการผ่านข้อตกลงระหว่างผู้ถือหุ้นได้ภายใต้หลักเสรีภาพในการแสดงเจตนาภายใต้กรอบกฎหมายสัญญา (ไม่แสดงเจตนาโดยมิชอบด้วยกฎหมาย)  ดังนั้น คู่สัญญาจึงสามารถตกลงกันได้ว่าสำหรับเรื่องสำคัญบางประการ บริษัทจะต้องได้รับความเห็นชอบจากผู้ถือหุ้นตามเงื่อนไขที่กำหนดไว้ในสัญญาผู้ถือหุ้นและข้อบังคับของบริษัท ก่อนที่จะเปิดกิจการร่วมกัน

ตัวอย่างของ Reserved Matters ที่พบโดยทั่วไป

ในทางปฏิบัติ Reserved Matters มักครอบคลุมเรื่องสำคัญที่อาจส่งผลกระทบต่อโครงสร้างหรือทิศทางการดำเนินธุรกิจของบริษัท เช่น

• การแก้ไขเพิ่มเติม ข้อบังคับของบริษัท
• การเพิ่มหรือลด ทุนจดทะเบียน
• การออกหุ้นใหม่หรือการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างการถือหุ้น
• การอนุมัติ การจ่ายเงินปันผล
• การก่อหนี้หรือการกู้ยืมเงินเกินกว่ามูลค่าที่กำหนด
• การซื้อ ขาย หรือโอน ทรัพย์สินสำคัญของบริษัท
• การจำนอง จำนำ ที่มีผลสินทรัพย์ถาวรของบริษัท
• การเข้าทำสัญญาที่มีมูลค่าสูงหรืออยู่นอกเหนือการดำเนินธุรกิจตามปกติ
• การแต่งตั้งหรือถอดถอน ผู้บริหารระดับสูง
• การเลิกกิจการหรือการชำระบัญชีของบริษัท

เรื่องเหล่านี้มักถูกกำหนดไว้เป็น รายการเฉพาะในสัญญาผู้ถือหุ้น ข้อบังคับของบริษัท หรืออาจปรากฏในตารางแนบท้ายสัญญา (Schedule) เพื่อกำหนดเงื่อนไขการอนุมัติอย่างชัดเจน

ความสำคัญของ Reserved Matters ในโครงสร้าง Joint Venture

Reserved Matters มีบทบาทสำคัญในการสร้างสมดุลของอำนาจระหว่างผู้ถือหุ้น โดยเฉพาะในกรณีของการร่วมลงทุนระหว่างนักลงทุนต่างชาติและพันธมิตรในประเทศ

กลไกดังกล่าวช่วยให้ผู้ถือหุ้นแต่ละฝ่ายสามารถมีส่วนร่วมในการตัดสินใจในเรื่องสำคัญของบริษัท และช่วยลดความเสี่ยงที่ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งจะใช้อำนาจในการบริหารกิจการในลักษณะที่อาจส่งผลกระทบต่อผลประโยชน์ของอีกฝ่ายหนึ่ง

ในบริบทของการร่วมลงทุนข้ามพรมแดน Reserved Matters ยังทำหน้าที่เป็นกลไกสำคัญในการสร้างความเชื่อมั่นให้แก่นักลงทุนต่างชาติ เนื่องจากช่วยรับประกันว่าการตัดสินใจเชิงกลยุทธ์ของบริษัทจะต้องได้รับความเห็นชอบจากผู้ถือหุ้นทั้งสองฝ่าย

ประเด็นที่ควรพิจารณาในการกำหนด Reserved Matters

ในการจัดทำสัญญาร่วมลงทุนหรือสัญญาผู้ถือหุ้น คู่สัญญาควรพิจารณาประเด็นสำคัญหลายประการ เช่น

• เกณฑ์คะแนนเสียงที่ต้องใช้ในการอนุมัติ
• การกำหนดให้ต้องได้รับความเห็นชอบจาก ผู้ถือหุ้นรายใดรายหนึ่งโดยเฉพาะ
• ความสัมพันธ์ระหว่างอำนาจของ คณะกรรมการบริษัทและที่ประชุมผู้ถือหุ้น
• ความเสี่ยงของการเกิด ภาวะทางตัน (Deadlock) ในการตัดสินใจ

ในหลายกรณี Reserved Matters มักถูกกำหนดควบคู่กับ กลไกการแก้ไขภาวะชะงักงัน (Deadlock Resolution Mechanisms) เช่น buy-out clause (ข้อกำหนดการซื้อหุ้นของคู่สัญญา) หรือ shotgun clause (การบังคับซื้อหรือขายหุ้น) เพื่อให้บริษัทสามารถดำเนินกิจการต่อไปได้แม้ในกรณีที่ผู้ถือหุ้นไม่สามารถตกลงกันได้

กรณีศึกษา: การกำหนด Reserved Matters ในการร่วมทุนระหว่างนักลงทุนไทยและนักลงทุนต่างชาติ

ในทางปฏิบัติ การกำหนด Reserved Matters มักมีบทบาทสำคัญในกรณีการร่วมลงทุนระหว่างนักลงทุนไทยและนักลงทุนต่างชาติ โดยเฉพาะในธุรกิจที่กฎหมายกำหนดข้อจำกัดด้านสัดส่วนการถือหุ้นของคนต่างด้าว เช่น กรณีที่ต้องปฏิบัติตาม พระราชบัญญัติการประกอบธุรกิจของคนต่างด้าว พ.ศ. 2542

ตัวอย่างกรณีศึกษา (สมมติ)

นักลงทุนต่างชาติรายหนึ่งประสงค์จะดำเนินธุรกิจในประเทศไทยร่วมกับพันธมิตรไทย โดยจัดตั้งบริษัทจำกัดในประเทศไทยและกำหนดโครงสร้างการถือหุ้นดังนี้

• นักลงทุนต่างชาติ ถือหุ้น 49%
• นักลงทุนไทย ถือหุ้น 51%

แม้ว่านักลงทุนไทยจะถือหุ้นเสียงข้างมากตามกฎหมาย แต่ทั้งสองฝ่ายได้ตกลงกำหนด Reserved Matters ไว้ในสัญญาผู้ถือหุ้น เพื่อให้การตัดสินใจในเรื่องสำคัญต้องได้รับความเห็นชอบจากผู้ถือหุ้นทั้งสองฝ่าย

ภายใต้โครงสร้างดังกล่าว แม้ว่าฝ่ายไทยจะมีสิทธิออกเสียงมากกว่าในที่ประชุมผู้ถือหุ้น แต่การดำเนินการในเรื่องที่เป็น Reserved Matters จะต้องได้รับความเห็นชอบจากนักลงทุนต่างชาติด้วย กลไกนี้จึงช่วยสร้าง สมดุลของอำนาจในการบริหารกิจการ และช่วยให้ฝ่ายต่างชาติสามารถมีส่วนร่วมในการตัดสินใจในเรื่องสำคัญของบริษัท แม้ว่าจะถือหุ้นในสัดส่วนที่น้อยกว่า

ประเด็นทางกฎหมายจากกรณีศึกษา

กรณีตัวอย่างดังกล่าวสะท้อนให้เห็นว่า Reserved Matters สามารถทำหน้าที่เป็นเครื่องมือสำคัญในการ

• คุ้มครองสิทธิของผู้ถือหุ้นส่วนน้อย
• สร้างความมั่นใจให้แก่นักลงทุนต่างชาติ
• ลดความเสี่ยงในการบริหารกิจการของบริษัทร่วมทุน
• ส่งเสริมความร่วมมือระหว่างผู้ถือหุ้นทั้งสองฝ่าย

บทสรุป

Reserved Matters เป็นองค์ประกอบสำคัญของโครงสร้างการกำกับดูแลกิจการในสัญญาร่วมลงทุน การกำหนด Reserved Matters อย่างเหมาะสมสามารถช่วยปกป้องผลประโยชน์ของผู้ถือหุ้นทุกฝ่าย ลดความเสี่ยงในการบริหารกิจการ และส่งเสริมความมั่นคงของความสัมพันธ์ทางธุรกิจระหว่างคู่สัญญา

สำหรับนักลงทุนที่ประสงค์จะร่วมลงทุนในประเทศไทย การกำหนด Reserved Matters อย่างรอบคอบในสัญญาผู้ถือหุ้นถือเป็นกลไกสำคัญในการบริหารความเสี่ยงและสร้างสมดุลของอำนาจในการตัดสินใจของบริษัท

ข้อสงวนสิทธิ

บทความนี้จัดทำขึ้นเพื่อวัตถุประสงค์ในการให้ข้อมูลทางกฎหมายทั่วไปเท่านั้น มิได้มีเจตนาให้เป็นคำปรึกษาทางกฎหมาย ข้อมูลที่ปรากฏในบทความนี้อาจไม่ครอบคลุมครบถ้วนและอาจไม่ใช่กฎหมายฉบับล่าสุด ผู้อ่านไม่ควรอ้างอิงบทความนี้เป็นการทดแทนคำปรึกษาทางกฎหมายจากผู้ประกอบวิชาชีพ ซึ่งจะต้องวิเคราะห์ข้อเท็จจริงเฉพาะของแต่ละกรณี การเผยแพร่หรือการใช้บทความนี้ไม่ใช่การให้ความเห็นทางกฎหมายระหว่างที่ปรึกษาและลูกความแต่ประการใด และ สงวนลิขสิทธิ์ตามพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537

ผู้เขียน: พิณประภัสร์ จาติกวนิช
วันที่: 12 มีนาคม 2569